بر خلاف عادت خواهد بودن بى مرد تا ( 1 ) بر حسب عادت از مردى به حكم شرع و فرمان خداى ، چنان كه يكى از ما گويد ( 2 ) : فلان چگونه سفر خواهد كردن ، و او مركوب ندارد ! و معنى آن است ( 3 ) : از خود قوّت رفتن دارد و يا مركوبى جايى هست كه او بر نشيند ؟ * ( قالَ كَذلِكِ ) * ، گفت ، يعنى جبريل - عليه السلام : « كذلك » ، همچنين باشد كه تو هستى ، و خداى تعالى بيافريند آنچه خواهد ، يعنى بر آن وجه كه خواهد با مرد و بى مرد بر او متعذّر نبود ( 4 ) . * ( إِذا قَضى أَمْراً ) * ، چون حكم كند كارى را ، آن باشد كه گويد : « كن » ، بباش ، خود بباشد . و در اين دو قول گفتند : يكى آن كه : اين عبارت باشد عن نفي التّعذر عليه ، تا در مكان ( 5 ) و تسهّل ( 6 ) بر او چنان بود كه يكى از ما گويد : « كن » چنان كه او را رنجى نرسد همچون خداى تعالى بى كلفتى و مشقّتى هر چه خواهد بكند . جواب دوم ( 7 ) آن است كه : خداى تعالى « كن » به علامتى كرده است فرشتگان را تا ايشان ( 8 ) بدانند [ كه خداى تعالى - جلّ جلاله - فعلى خواهد كردن ، و ايشان را در آن اعلام لطف باشد ] ( 9 ) . سه‌ام ( 10 ) آن است كه : خداى تعالى اين به صيغت امر گفت ، تنبيه بر آن كه چنان كه آمر مأمور را فرمايد و مأمور امتثال كند و زير دستى و طاعت نمايد ، فعل منقاد او باشد همچنان كه بنده مطيع خداوند را . امّا قوله : * ( فَيَكُونُ ) * ، روا نباشد الَّا به رفع ، و نصب بر جواب امر به « فا » صورت نبندد ، براى آن كه اين آن جا باشد كه كلام متضمّن بود به شرط و جزا ، چنان كه : انزل فتصيب خيرا ، معنى آن بود كه : ان نزلت

--> ( 1 ) . كذا در مج و همه نسخه بدلها : چاپ شعرانى ( 3 / 42 ) : يا . ( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر كه . ( 3 ) . مب ، مر كه . ( 4 ) . دب قال اللَّه تعالى ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر قوله تعالى جلّ جلاله . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : امكان . ( 6 ) . آج : تسهيل . ( 7 ) . دب : ديم . ( 8 ) . مج ، وز : بايشان ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 9 ) . مج ، وز : ندارد ، با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 10 ) . دب ، فق ، مب ، مر : سيم .